In het leven kunnen zaken objectief of subjectief zijn. Bij objectief wordt er uitgegaan dat het is gebaseerd op feiten en er geen sprake is bevooroordeling. Bij subjectief gaat het vaak om een persoonlijke beoordeling of mening. Toch zie je steeds vaker dat deze twee zaken door elkaar heen lopen en meningen feiten worden en feiten als een mening worden afgedaan.
De ontwikkeling van onze gegevensinput gaan zo snel dat het als individu, maar zelfs als organisatie, steeds lastiger wordt om objectief en subjectief uit elkaar te houden. Bijna dagelijks kan men lezen over de vorderingen van AI en er wordt ook regelmatig aangegeven dat wat je ziet of leest niet de werkelijkheid hoeft te zijn. Dat wil nog niet zeggen dat deze fictie onwaar is, maar het zou wel kunnen.
Dat riep bij mij de vraag op hoe kun je je hier tegen wapenen? De meeste informatie die we opnemen komt niet uit eigen ervaring, maar uit wat anderen ons vertellen. Als je zelf iets waarneemt, zal je daar ook snel zelf een waarde of mening aan toevoegen. Het wordt dan heel lastig om die waarneming objectief over te brengen op iemand anders. Dat geldt dan ook voor de informatie die jezelf ontvangt van anderen. Zo kun je zeggen dat het water in de rivier met 1 meter is gestegen (is meetbaar), maar je kan ook zeggen dat de rivier is overstroomd. Dat laatste is al vrij voor interpretatie, want wat de een overstroming noemt, kan door de ander slechts als ‘natte voeten werk’ gezien worden.
Maar ook feiten kunnen soms misleidend zijn. Als er in de zomer naar de bladeren van bomen wordt gekeken, dan zal men zeggen dat bladeren groen zijn. Als in de herfst bomen het groene chlorofyl terugtrekken, blijken bladeren ook geel, rood, oranje of bruin te zijn. We zien een blad als groen (is feit), maar dat wil niet zeggen dat dit het complete verhaal is.
Niet alleen de inhoud van die informatie moet op waarde worden ingeschat, maar ook de hoeveelheid informatie kan negatief werken. Dat wordt ook wel ‘information overload’ genoemd. Dat kan dan weer leiden tot allerlei andere problemen zoals het krijgen van spanning, concentratieproblemen, moeite hebben met beslissingen nemen, verlies van een kritische blik of zelfs niet meer in staat zijn de informatie te verwerken. Als je dan snel beslissingen moet nemen, dan bestaat het risico dat je die teveel subjectief neemt, terwijl een objectief oordeel vaak beter is. De balans tussen een beslissing op basis van gevoel en verstand wordt dan verstoord.
Wil je als individu op een juiste manier keuzes maken, dan is het niet alleen van belang dat je over de juiste informatie beschikt, maar ook dat je niet teveel informatie hebt. Dat lijkt een tegenstrijdigheid en wellicht is het dat ook. Toch zit er een kern van waarheid in. Zo las ik laatst een artikel over een stof die schadelijk is. Dat zou je best objectief kunnen vaststellen. Maar gaande het artikel las ik dat de betreffende stof in verschillende vormen kan voorkomen en niet elke vorm even schadelijk is. Ook de bron van de stof was nogal vaag. Zo zou de stof via de voedselketen tot ons kunnen komen, maar hoeveel we per individu binnen zouden krijgen, bleek helemaal niet bepaald te zijn.
Dan kun je denken dat als een stof schadelijk is, je deze stof niet moet gebruiken, maar als je de stof niet binnenkrijgt, kun je dan wel spreken van een schadelijke stof? Het is immers alleen schadelijk als je de stof in je lichaam krijgt. Zo krijg je dat aan een objectieve beoordeling makkelijk subjectieve beoordelingen kunnen hangen, waarbij die subjectieve beoordelingen toch waar (en daarmee objectief) worden.
Tegenwoordig is het fenomeen ‘fact check’ heel populair. Dat is in feite het nagaan of een bewering waar of niet waar is op basis van beschikbare objectieve informatie. Toch is dat ook vaak weer lastig omdat die objectieve informatie ontbreekt. Als je dan snel (kleinschalig) zelf een onderzoekje doet, wil dat nog niet zeggen dat dit objectieve informatie oplevert.
Je kan voor jezelf een beoordeling van een bepaalde situatie maken, maar dat is dan al snel subjectief, zelfs als je van mening bent dat het is gebaseerd op feiten. Het kan zomaar zijn dat wat jij als feit aanneemt, dat feit door een ander heel anders beoordeeld wordt. Daarmee doel ik niet op het ontkennen van een feit, maar echt op de beoordeling (zoals de kleur van een blad). Maar zelfs als iets als een feit wordt gebracht, wil dat nog niet zeggen dat dit ook echt op de juiste manier is waargenomen of gemeten. Als je met anderen iets wilt bepalen, dan zul je het eerst eens moeten worden of een feit ook echt een feit is. Zo wordt vaak gesteld dat als het wetenschappelijk is vastgesteld, het een feit is, maar dat hoeft helemaal niet zo te zijn.
Wat kan iemand nu met de bovenstaande informatie? Dat is aan ieder individu. Toch lopen discussies vaak uit op ruzies omdat feit en fictie door elkaar gaan lopen. Het kan zelfs leiden tot polarisatie. Dat laatste is overigens het tegenover elkaar staan van meningen, waarbij feiten er eigenlijk niet meer toe doen. Maar zelfs als je het ergens qua mening het niet met elkaar eens bent, dan nog kun je zeggen dat je dit constateert als ‘agree to disagree’ zonder elkaar het leven moeilijk te maken. Helaas blijkt dat laatste voor een flink aantal mensen best lastig, zo niet onmogelijk. Dat is een feit. Of toch fictie?
Geeft dit een antwoord op mijn vraag of je kan wapenen tegen het verschil van subjectief en objectief? Ik denk dat dit heel lastig is. Het zal wel helpen als we proberen elkaar te respecteren in de verschillende opvattingen die mogelijk zijn. Ook zouden we beter naar elkaar kunnen luisteren en zelf wat vaker tot 10 tellen voordat we een oordeel geven. Dat is voor velen lastig, maar voor je eigen gemoedsrust kan het helpen. Je kan het hooguit controleerbaar maken. Dat is dan weer geen feit, maar ook geen fictie.
